Dostęp do akt sprawy karnej jest ściśle uregulowaną instytucją, mającą na celu umożliwienie podmiotom postępowania karnego czynnego udziału w procesie, zwłaszcza zaś umożliwienie obrony oskarżonemu. Stosownie do treści art. 156 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 6 czerwca 2007 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. nr 89, poz. 555 ze zm. – dalej k.p.k.) stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta sprawy sądowej i daje możność sporządzenia z nich odpisów.

Z kolei zdanie drugie tego przepisu określa, że tylko za zgodą prezesa sądu akta sprawy mogą być (wcale nie muszą – jest to dyskrecjonalne uprawnienie prezesa, za skorzystanie z którego on ponosi odpowiedzialność) udostępnione innym osobom. Jest to norma szczególna, zatem podlega wykładni ścisłej. Prezes sądu nie może udostępnić akt sprawy komukolwiek kto tylko o to się do niego zwróci, ale zobowiązany jest rozważyć, czy istnieje uzasadniona potrzeba, aby ktokolwiek inny – poza osobami określonymi w zdaniu pierwszym art. 156 § 1 k.p.k. – zapoznał się z aktami sprawy karnej (a szczególnie takiej, która dopiero jest na etapie postępowania rozpoznawczego). Zgoda na udostępnienie akt innym osobom, ze względu na jej ścisłe powiązanie z pełnioną w sądzie funkcją, może być wydana wyłącznie przez prezesa sądu lub w przypadku jego nieobecności – wiceprezesa sądu, a nie może być w żadnym razie wydana przez sędziego referenta albo przewodniczącego wydziału.

Zgoda prezesa sądu na udostępnienie akt innym osobom nie może być blankietowa (blankietowość to jednak pewien problem w działalności sądów powszechnych – por. wyrok SN z 22 sierpnia 2007 r., III KK 197/07). Prezes sądu może bowiem wyrazić taką zgodę wyłącznie co do konkretnej osoby, która o to się do sądu zwróciła, a nie co do nieokreślonego kręgu osób. Z aktami sprawy może zapoznać się jedynie osoba, co do której zgoda została wydana. Gdyby przyjąć inne założenie, to doszłoby do ominięcia konieczności uzyskiwania zgody prezesa przez inne osoby, które swoją wiedzę czerpałyby ze źródła osób, co do których zgodę wyrażono. Nie można wykluczyć sytuacji, że pewne osoby zgody oczywiście nie otrzymają i będą starały się poszukiwać innych dróg dostępu do treści akt sprawy karnej.

O ile zatem możliwe jest, aby osobom postronnym udostępnić, na szczególnych zasadach i z wielką ostrożnością, wgląd do akt sprawy karnej, o tyle, moim zdaniem, brak jest podstaw, aby osobom takim wydać kopie lub uwierzytelnione odpisy dokumentów z akt sprawy karnej. Zważyć bowiem należy, że treść art. 156 § 2 k.p.k. nakazuje wydanie odpłatnie kopii dokumentów oskarżonemu i jego obrońcy (na ich wniosek) i zezwala na odpłatne wydanie kserokopii dokumentów z akt sprawy, ale tylko i wyłącznie pozostałym podmiotom określonym w art. 156 § 1 zdanie pierwsze k.p.k. Inne osoby w żadnym razie wniosku takiego złożyć skutecznie nie mogą. Osoby takie mogą więc jedynie zapoznawać się z aktami sprawy na podstawie indywidualnej zgody prezesa sądu, ale nie mogą otrzymać kopii dokumentów z akt sprawy. Sąd nie może takich kopii wytworzyć i wydać lub wysłać do osób, które nie należą do kręgu osób uprawnionych.

Jeszcze inaczej sprawa przedstawia się ze zgodą prezesa sądu na odpłatne wydanie uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy karnej. Stanowi o tym przepis art. 156 § 3 k.p.k., który zezwala prezesowi sądu „w razie uzasadnionej potrzeby” na wydanie zarządzenia o takim wydaniu. Co prawda, przepis ten expressis verbis nie określa komu mogą być one wydane, a przede wszystkim, czy mogą być one wydane osobom postronnym, to jednak wydaje się, że można je wydać wyłącznie osobom określonym w art. 156 § 2 k.p.k. i nie mają takiego uprawnienia osoby trzecie. Odmienne zapatrywania w tym względzie ma S. Steinborn, [w:] J. Gajewski, L. Paprzycki, S. Steinborn, Komentarz bieżący, Lex 2011, zdaniem którego, skoro ustawodawca nie określił kręgu osób, to tym samym odpisy mogą otrzymać także osoby inne niż te określone w art. 156 § 2 k.p.k. Podobnie P. Hofmański (red.) Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2007, s. 717.

Nie podzielam tych poglądów. Po pierwsze, skoro zgodnie z art. 156 § 2 k.p.k. wydanie kopii dokumentów z akt sprawy możliwe jest wyłącznie wobec osób uprawnionych – tam wymienionych (co potwierdzają wyżej wymienieni autorzy), to tym bardziej wydanie z akt uwierzytelnionych odpisów może nastąpić tylko wobec tych osób. Inne rozumienie prowadziłoby rzecz jasna do sprzeczności systemowej, gdzie kopie dokumentów z akt sprawy mogłyby otrzymać wyłącznie określone podmioty postępowania, a uwierzytelnione odpisy już wszyscy, byle tylko wykazali swój interes. Innymi słowy, podążając tokiem rozumowania tych badaczy, kopii dokumentów z akt sprawy (nieszczególna forma dokumentu) nie otrzymałyby osoby trzecie, nawet wykazując swój interes prawny, a uwierzytelnione odpisy (kwalifikowana forma dokumentu) jak najbardziej. Taka wykładania prowadzi do rezultatów niemogących być zaakceptowanymi.

Po drugie, przepisu art. 156 § 3 k.p.k. nie należy łączyć z treścią art. 156 § 1 zdanie drugie k.p.k., gdyż nie chodzi tu o akcentowanie zgody prezesa wobec osób trzecich, lecz o formę dokumentów. Przepis art. 156 § 3 k.p.k. pozostaje raczej w ścisłej łączności z art. 156 § 2 k.p.k., a konieczność zgody prezesa związana jest jedynie ze szczególną formą wydawanych dokumentów (uwierzytelnionych odpisów), a nie zaś  z możliwością ich udostępnienia osobom trzecim.

Uważam zatem, że wydanie kopii lub uwierzytelnionych odpisów dokumentów z akt sprawy karnej, może nastąpić tylko wobec osób wymienionych w art. 156 § 2 k.p.k. i nie dotyczy osób trzecich. Jednak nawet gdyby przyjąć przeciwny pogląd, to wydanie uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy mogłoby nastąpić tylko i wyłącznie w wyjątkowych przypadkach, wobec osób wykazujących interes prawny, a nie faktyczny. Dlatego też nie jest dopuszczalne wydanie np. dziennikarzowi kopii lub uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy karnej, gdyż nie dysponuje on interesem prawnym, a jedynie faktycznym.