Charakter wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności

W postępowaniu karnym skarbowym funkcję podobną do aktu oskarżenia można przypisać wnioskowi finansowego organu postępowania przygotowawczego o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. Wniosek finansowego organu postępowania przygotowawczego jest pismem wpływającym do sądu celem rozstrzygnięcia o przedmiocie procesu, zaś dokument procesowy, stanowiący podstawę przekazania sprawy do sądu, nie zawsze musi przybierać formę aktu oskarżenia. Wystąpienie przez sprawcę z wnioskiem o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, spełnienie podstawowych warunków tzw. „warunków brzegowych” oraz wypracowanie swoistego porozumienia w toku negocjacji ze sprawcą pozwala finansowemu organowi postępowania przygotowawczego wnieść do sądu, zamiast aktu oskarżenia, wniosek o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności (art. 145 § 1 KKS)¹

Postępowanie w przedmiocie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności przebiega dwuetapowo: przed finansowym organem postępowania przygotowawczego, do którego sprawca składa wniosek o zezwolenie (z art. 142 § 1 KKS) oraz przed sądem, do którego z kolei występuje finansowy organ postępowania przygotowawczego z wnioskiem o udzielenie zezwolenia (art. 145 § 1 KKS).

Warunki dobrowolnego poddania się odpowiedzialności

Sprawca zgłaszający wniosek o zezwolenie na dobro wolne poddanie się odpowiedzialności obowiązany jest zapewnić aby uiszczono:

• należność publicznoprawną, jeżeli czyn polegał na uszczupleniu tej należności, o ile do chwili zgłoszenia wniosku należność nie została w całości zapłacona,
• kwotę odpowiadającą wysokości co najmniej jednej trzeciej najniższego miesięcznego wynagrodzenia tytułem kary grzywny za przestępstwo skarbowe i co najmniej jedną dziesiątą tego wynagrodzenia tytułem kary grzywny za wykroczenie skarbowe,
• co najmniej zryczałtowaną równowartość kosztów postępowania (art. 143 § 1 KKS)²
• równowartość pieniężną przedmiotów, w razie niemożności złożenia przedmiotów dotkniętych obligatoryjnym przepadkiem bądź wyrazić zgodę na ich przepadek (art. 143 § 2 KKS).

Po nowelizacji KKS z lipca 2005 r. zaznaczyć należy, iż przepis art. 143 KKS nie przewiduje by nałożone obowiązki zostały wykonane osobiście przez sprawcę, wymagane jest jedynie ich wykonanie. Podobnie sformułowano treść art. 17 § 1 pkt 1 i 4 KKS³. Przy obecnym brzmieniu przepisów możliwa jest zatem realizacja obowiązków zawartych w art. 143 § 1 KKS przez osobę trzecią „na rachunek” sprawcy.

Ponadto, treść art. 17 § 1 pkt 4 KKS stwarza dla sądu, udzielającego zgody na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, możliwość by zażądał uiszczenia rzeczywistych kosztów postępowania, gdyż wskazany przepis mówi o uiszczeniu co najmniej zryczałtowanej równowartości kosztów postępowania, a możliwe jest orzeczenie kosztów całkowitych.

Forma i treść wniosku

Wniosek o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności może być zgłoszony na piśmie albo ustnie do protokołu (art. 142 § 4 KKS). Jeśli sprawcą jest osoba po ukończeniu lat 17, a przed ukończeniem lat 18 wniosek może zgłosić w imieniu sprawcy przedstawiciel ustawowy (art. 142 § 3 KKS).

Wystąpienie przez sprawcę z wnioskiem o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, przy spełnieniu warunków z art. 143 KKS, stanowi jedynie propozycję konsensualnego zakończenia sprawy skierowaną wobec finansowego organu postępowania przygotowawczego i mimo spełnienia „warunków brzegowych” wniosek nie musi zostać zaakceptowany przez organ finansowy. Jeżeli wniosek złożony przez sprawcę nie odpowiada wymaganiom formalnym, a brak jest tego rodzaju że wniosek nie może otrzymać biegu wzywa się osobę, od której on pochodzi do usunięcia braku w terminie 7 dni (art. 143a § 1 KKS). W razie nie- uzupełnienia tego braku w terminie wniosek uznaje się za bezskuteczny (art. 143a § 2 KKS)⁴

Cofnięcie wniosku

Wniosek sprawcy o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności może ulec wycofaniu. Kodeks karny skarbowy nie przewiduje szczególnych regulacji odnoszących się do sposobu procedowania po cofnięciu wniosku poza unormowaniem art. 144 § 1 KKS, które wyznacza jedynie granicę czasową do jakiej sprawca może zmienić swoje stanowisko w zakresie skorzystania z instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności i stanowi, że cofnięcie wniosku nie jest możliwe przed upływem miesiąca od jego złożenia, a także po wniesieniu do sądu, przez finansowy organ postępowania przygotowawczego, wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności⁵

Zaznaczyć należy, że nowelizacja KKS z lipca 2005 r. nie przewiduje już możliwości cofnięcia wniosku po wniesieniu go do sądu, gdy poprzednio taka ewentualność istniała do czasu doręczenia postanowienia o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. Cofnięcie wniosku ma ten skutek, że ponowne jego złożenie jest niedopuszczalne (art. 144 § 2 KKS). Ponadto, w przypadku cofnięcia wniosku uiszczone przez sprawcę kwoty zatrzymuje się do zakończenia postępowania jako zabezpieczenie grożących mu kar, środków karnych lub innych środków oraz kosztów postępowania (art. 144 § 3 KKS). Ustawodawca nie wypowiedział się jednak co do formy procesowej stwierdzenia cofnięcia wniosku. Przed finansowym organem postępowania przygotowawczego jest ono skuteczne i wiążące, o ile zostało dokonane przez uprawniony podmiot. Można bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której wniosek o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności złoży przedstawiciel ustawowy niepełnoletniego, ale ten ostatni w toku postępowania uzyska pełnoletniość, wówczas przedstawiciel ustawowy, mimo że był uprawnionym do złożenia wniosku nie będzie mógł skutecznie go cofnąć, to prawo będzie przysługiwać już samemu bezpośrednio zainteresowanemu. W doktrynie wypowiadano się, że cofnięcie wniosku powoduje wydanie postanowienia o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania⁶

Nie wydaje się, aby takie postanowienie było konieczne. Ponieważ Kodeks karny skarbowy nie ustanawia żadnych podstaw dla cofnięcia wniosku złożonego przez sprawcę, innymi słowy, nie musi on w żaden sposób motywować swej decyzji, wobec czego stwierdzenie, iż został on złożony w czasie właściwym, tzn. po upływie miesiąca od złożenia wniosku i przed wniesieniem wniosku przez organ finansowy o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności powoduje ten skutek, że sprawę prowadzi się dalej na zasadach ogólnych, tzn. toczy się dalej postępowanie przygotowawcze najprawdopodobniej w kierunku wniesienia aktu oskarżenia.

Organ finansowy musi jednak wypowiedzieć się, gdy wniosek jest cofnięty w czasie kiedy jest to niedopuszczalne z mocy ustawy, tzn. przed upływem miesiąca od jego wniesienia (arg. ex art. 144 § 1 KKS) czy w sytuacji o jakiej mowa wyżej, gdy cofnięcie nastąpi przez osobę do tego nieuprawnioną. W pierwszej sytuacji wchodzi w rachubę nieuwzględnienie cofnięcia wniosku z uwagi na to, że jest to niedopuszczalne z mocy ustawy, a w drugiej nieuwzględnienie cofnięcia wniosku z uwagi na to, iż nastąpiło przez osobę nieuprawnioną.

Negocjacje ze sprawcą a postępowanie przygotowawcze

W doktrynie, wychodząc z systematyki KKS, który instytucję dobrowolnego poddania się odpowiedzialności usytuował w odrębnym rozdziale II zatytułowanym „Pociągnięcie do odpowiedzialności za zgodą sprawcy” nie zaś w ramach postępowania przygotowawczego prezentowano pogląd, że odrębne uregulowanie tej instytucji wskazuje, iż wniosek sprawcy może być rozpoznany bez prowadzenia postępowania przygotowawczego, gdy sprawca złoży wniosek przed wszczęciem tego postępowania⁷. W takiej sytuacji dopuszczono w piśmiennictwie możliwość prowadzenia negocjacji ze sprawcą poza obrębem postępowania przygotowawczego i wydania decyzji o odmowie wniesienia wniosku⁸. Natomiast w sytuacji istnienia podstaw do wniesienia wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności finansowy organ postępowania przygotowawczego musi wszcząć postępowanie⁹. Niewątpliwie zgodzić się należy ze stanowiskiem zakładającym, iż wniesienie do sądu wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się wymaga uprzedniego wszczęcia postępowania przygotowawczego, jak i przedstawienia zarzutów, wniosek organu finansowego powinien bowiem zawierać dokładne określenie zarzucanego sprawcy czynu.

Wydaje się jednak, choć ustawa operuje terminem „sprawca”, nie zaś „podejrzany”, że również samo prowadzenie ze sprawcą negocjacji w zakresie warunków na jakich organ może wystąpić z wnioskiem do sądu powinno być poprzedzone nie tylko wszczęciem postępowania in rem, ale również ad personam. Negocjacje prowadzone ze sprawcą w przedmiocie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności musi bowiem antycypować ustalenie samego czynu stanowiącego przedmiot postępowania, jak i osoby sprawcy, wobec której sformułowano zarzut. Trudno zatem przyjmować, by finansowy organ postępowania przygotowawczego uzgadniał ze sprawcą warunki na jakich może skierować wniosek o udzielenie zezwolenia przez sąd w sytuacji, kiedy nie sprecyzowano wyraźnie zarzutu.

Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności stanowi przecież alternatywę wobec wyroku skazującego i warunkiem dywagowania w zakresie skorzystania z instytucji jest określenie tych elementów, które mogły-by prowadzić, w przypadku braku porozumienia lub zgody sądu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, do skierowania aktu oskarżenia. Prawomocne postanowienie o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności powoduje zasadniczo takie same skutki prawne, jak prawomocne orzeczenie kończące postępowanie w sprawie¹⁰

Przekazanie sprawy finansowemu organowi postępowania przygotowawczego przez prokuratora

Pojawia się do rozstrzygnięcia również zagadnienie, czy każde zgłoszenie przez sprawcę, po stosownym pouczeniu, wniosku o zezwolenie na dobrowolne poddanie oznacza, że prokurator ma obowiązek przekazania sprawy finansowemu organowi postępowania przygotowawczego? Przepis art. 134 § 4 KKS jest stanowczy w tym zakresie i wypowiada się kategorycznie uznając takie przekazanie za obowiązkowe - verba legis. Nie przesądza to jednak, że prokurator jest związany wnioskiem sprawcy, w takim zakresie, że zawsze gdy pojawi się taki wniosek konieczne jest przekazywanie sprawy organowi finansowemu. Wprawdzie ustawa nic w tym przedmiocie nie stanowi, a art. 134 § 4 KKS obowiązek przekazania sprawy traktuje jako obligatoryjny, zaznaczyć jednak należy, że instytucja dobrowolnego poddania się odpowiedzialności jest wyłączona w sytuacji, gdy:

• przestępstwo skarbowe jest zagrożone karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności,

• przestępstwo skarbowe zagrożone jest karą grzywny, ale popełniono je w warunkach o jakich mowa w art. 37 § 1 lub art. 38 § 2 KKS,

• zgłoszono interwencję co do przedmiotów podlegających przepadkowi, chyba że zostanie ona wycofana przez interwenienta do czasu wniesienia aktu oskarżenia do sądu (art. 17 § 2 pkt 1-3 KKS).

W tych przypadkach nie ma możliwości udzielenia zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. W konsekwencji nie wydaje się, aby w sytuacjach, gdy przestępstwo skarbowe zagrożone jest karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności konieczne było przekazanie sprawy organowi finansowemu, skoro i tak ustawa wyraźnie wyklucza udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. Dopuścić zatem należy, że prokurator może nie przekazywać w tym przypadku sprawy organowi finansowemu, informując zainteresowanego dlaczego nie skierowano sprawy do organu finansowego. Gdyby jednak doszło do zmiany kwalifikacji prawnej na czyn zagrożony sankcją inną niż pozbawienie czy ograniczenie wolności, wówczas ponownie wejdzie w rachubę możliwość udzielenia zezwolenia i przekazanie sprawy do organu finansowego stanie się aktualne.

Momentem granicznym w tym przypadku jest wniesienie aktu oskarżenia (art. 142 § 1 KKS). Zastanawiać można się również czy prokurator, który przekazał sprawę finansowemu organowi postępowania przygotowawczego z uwagi na zgłoszenie przez sprawcę wniosku o udzielenie zezwolenia w zakresie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności ma wpływ na uzgodnienia prowadzone przez organ finansowy. Innymi słowy, czy organ finansowy powinien w takich sytuacjach zwracać się do prokuratora z zapytaniem czy wyraża zgodę na określone warunki dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. Praktyka pokazuje, że organy finansowe z reguły tego nie czynią, dokonując dalszych samodzielnych ustaleń w zakresie warunków na jakich ma nastąpić wystąpienie do sądu z wnioskiem o zezwolenie. Żaden przepis nie nakazuje w tym przypadku konsultacji z prokuratorem, choć można sobie wyobrazić sytuację, w której prokurator przekazując sprawę organowi finansowemu zgodnie z wymogiem art. 134 § 4 KKS zastrzeże dodatkowo, aby organ finansowy porozumiał się z prokuratorem w zakresie warunków na jakich może nastąpić wystąpienie o udzielenie zezwolenia czy sam określi do jakich ustępstw i w jakiej granicy może organ finansowy prowadzić negocjacje.

Z drugiej strony, stwierdzić należy, że odmienne posunięcia organu finansowego sprzeczne z wolą prokuratora będą skuteczne, w tym sensie, że wniesienie wniosku przez finansowy organ postępowania przygotowawczego o zezwolenie do sądu nie wymaga zatwierdzenia przez prokuratora. Z kolei, na postanowienie odmawiające wniesienia wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności zażalenie służy do organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, nie zaś do prokuratora.

Postanowienie o odmowie złożenia wniosku powinno być wydane, jeśli organ finansowy stwierdzi, iż:

• zaistniała któraś z przesłanek określonych w art. 17 § 2 KKS, co czyni niedopuszczalnym udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności,

• z materiału dowodowego sprawy nie wynika, że wina sprawcy bądź okoliczności popełnienia czynu zabronionego nie budzą wątpliwości,

• sprawca nie wywiązał się ostatecznie z obowiązków określonych w art. 143 § 1-3 KKS,

• sprawca nie spełnił dodatkowych wymagań określonych w art. 146 KKS, od których finansowy organ postępowania przygotowawczego uzależnił wniesienie do sądu wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności,

• okoliczności sprawy, sposób działania sprawcy, charakter czynu skarbowego, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw czynu zabronionego, rodzaj i stopień naruszenia ciążącego na sprawcy obowiązku finansowego, w szczególności zaś uzasadniony interes Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego przemawiają przeciwko zastosowaniu instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności¹¹

Środki odwoławcze

Gdyby jednak sąd udzielił zezwolenia na warunkach jakie strony ex post uznały za niewłaściwe przysługiwałoby im prawo zaskarżenia postanowienia sądu, choć podstawy dla uwzględnienia zażalenia są bardzo ograniczone (art. 149 § 1 pkt 1 i 2 KKS).

Uchylenie lub zmiana wyroku o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności jest w postępowaniu odwoławczym możliwa jedynie wówczas, gdy sąd a quo orzekł:

1) tytułem kary grzywny kwotę inną niż uiszczona przez sprawcę,

2) przepadek przedmiotów lub uiszczenie ich równowartości pieniężnej w zakresie nieobjętym zgodą sprawcy (art. 149 § 1 KKS)¹²

Podsumowanie

Zaznaczyć należy że przed nowelizacją z lipca 2005 r. podstawa dla zaskarżenia zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności z uwagi na wymiar kwoty orzeczonej przez sąd, tytułem kary grzywny, odnosiła się jedynie do kwoty wyższej niż uiszczona przez sprawcę. Możliwe natomiast było orzeczenie przez sąd kwoty niższej niż uiszczona przez sprawcę, o ile sąd uznał ją za wystarczającą karę za popełniony delikt skarbowy.

Żródło:

¹ Art. 145 § 1 KKS w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 113 ustawy z 28.7.2005 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2005 r. Nr 178, poz. 1479).

2 Art. 143 § 1 KKS w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 110 ustawy z 28.7.2005 r. o zmianie KKS.

3 Art. 17 § 1 pkt 1 i 4 KKS w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 10 ustawy powołanej w przypisie 1. Z treści art. 17 § 1 pkt 2 i 3 KKS wynika jednak, że to sprawca ma uiścić kwotę odpowiadającą co najmniej najniższej grzywnie i wyrazić zgodę na przepadek przedmiotów, co najmniej w takim zakresie w jakim jest obowiązkowy (...). Taki sposób regulacji może wynikać z materialnoprawnego charakteru przepisu art. 17 § 1 KKS i odniesienia do „kary grzywny” i środków karnych. Wprawdzie ustawodawca mówi tu o kwocie odpowiadającej karze grzywny to jednak obowiązek ten wiąże się ściśle z osobą sprawcy i ma po części charakter represyjny. Z uwagi jednak, że orzeczenie o udzieleniu zgody na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności nie ma charakteru skazującego i nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego przepis nie mówi o uiszczeniu „kary grzywny”, a o kwocie odpowiadającej karze grzywny. W przepisie art. 143 § 1 KKS o charakterze procesowym nie wymaga się jednak by już sam sprawca uiścił kwotę odpowiadającą grzywnie. Ustawodawca nie jest zatem do końca precyzyjny i ścisły w przypadku określenia, kto ma uiścić kwotę tytułem kary grzywny. W doktrynie wskazuje się, że obowiązek ten obciąża wyłącznie sprawcę, jako że wiąże się z środkiem karnym (dobrowolne poddanie się odpowiedzialności - art. 22 § 2 pkt. 1 k.k.s. - dopisek autora), jest dolegliwości osobistą i ma charakter indywidualny - G. Łabuda, T. Razowski, Wybrane zagadnienia noweli do kodeksu karnego skarbowego z 28 lipca 2005 roku. Nowa kodyfikacja karna. Zeszyt 34, Warszawa 2006, s.277-278. Inaczej w zakresie przepadku przedmiotów, co jest zrozumiałe, gdyż tu zgoda musi być wyrażona osobiście przez sprawcę.

4 Art. 143a § 1 i 2 KKS dodany przez art. 1 pkt 111 ustawy z 28.7.2005 r. o zmianie KKS.

5 Art. 144 § 1 KKS w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 112 ustawy z 28.7.2005 r. o zmianie KKS.

6T. Grzegorczyk, Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2001, s. 479.

7D. Świecki, Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności w kodeksie karnym skarbowym, PS 3/2001, s. 84.

8D. Świecki, Dobrowolne poddanie się..., s. 84. Podobnego zdania jest T. Razowski, Sposób określenia we wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności kwoty uiszczonej przez sprawcę przestępstwa skarbowego, PS 11-12/2004, s. 145-146. Autor wskazuje, że wykładnia systemowa przepisów części procesowej Kodeksu karnego skarbowego odróżnia od siebie postępowanie przygotowawcze i pierwszą fazę postępowania w przedmiocie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności w postaci negocjacji. Swoistym potwierdzeniem tego jest to, że osoba, wobec której wniosek taki został sporządzony, nie jest określana mianem „oskarżonego”, lecz „sprawcy”. Mając na uwadze zakładaną racjonalność prawodawcy, niejako pierwotnie można byłoby postawić tezę, że negocjacje nie są prowadzone w toku postępowania przygotowawczego, lecz stanowią swoiste postępowanie mogące go poprzedzać. Pogląd ten zdaniem wskazanego autora wydaje się słuszny ze względu na wykładnię semantyczną pojęcia „sprawca”. Mając na uwadze art. 71 § 2 KPK w zw. z art. 113 § 1 KKS stwierdzić należy wprost, że osoba ta nie jest oskarżonym. Przyjęcie, zdaniem tego autora, innego zapatrywania prowadziłoby w prostej linii do niedopuszczalnego na tle interpretacji tekstów prawnych zaprzeczenia powszechnego znaczenia wyrazów. Już choćby z tego powodu nie można przyjąć, że negocjacje stanowią same w sobie swoisty rodzaj postępowania przygotowawczego, pozwalający postawić taką osobę w szeroko ujęty stan oskarżenia. Z drugiej zaś strony, autor ten podkreśla również, że w praktyce prowadzące negocjacje finansowe organy dochodzenia, z zasady dokonują ich połączenia z prowadzonym dochodzeniem, co stanowi pochodną tego, że sprawcy z reguły dopiero w toku dochodzenia składają wniosek o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. (...) Sam fakt prowadzenia negocjacji nie stoi na przeszkodzie wszczętemu już postępowaniu przygotowawczemu, gdyż w razie niedojścia do porozumienia wydane zostaje postanowienie o odmowie wniesienia wniosku o udzielnie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności i po jego uprawomocnieniu się będzie kontynuowane w ramach standardowych czynności postępowanie przygotowawcze.

9D. Świecki, Dobrowolne poddanie się..., s. 85.

10M. Stepanów, Konsensualne rozstrzyganie w sprawach karnych skarbowych. Prok. i Pr. 11/2001, s. 68.

11 M. Stepanów, Konsensualne rozstrzyganie..., s. 74.

12 Art. 149 § 1 KKS w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 116 ustawy z 28.7.2005 r. o zmianie KKS.

Autor: Anna Marlena Germanowicz-studentka Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku. Swoje zainteresowania koncentruje głównie na prawie podatkowym i prawie finansowym.

Zobacz także:

Forum Prawnikow

Testy na aplikacje

Czynny żal w prawie karnym skarbowym