W polskim prawie małżeństwo definiuje się jako trwały, egalitarny związek mężczyzny i kobiety powstały z ich woli w sposób sformalizowany określony jako swoista dwustronna czynność prawna zbliżona do kategorii umów. Kwestia ta uregulowana jest w tytule I Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z kolei aktem regulującym kwestie związane z małżeństwem, gdy jedna ze stron nie jest obywatelem polskim obecnie określa ustawa z dnia 12 listopada 1965 Prawo prywatne międzynarodowe.

Artykuły 14 do 18 powyższej ustawy swym zakresem obejmują aspekty odnoszące się do możności zawarcia małżeństwa, formy, unieważnienia małżeństwa, stosunków majątkowych między małżonkami oraz separacji i rozwodów. Znaczną rolę w tym zakresie pełni klauzula porządku publicznego, jest to zasada wyłączająca stosowanie obcego prawa, wskazanego przez normę kolizyjną, jeżeliby to zastosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego państwa.^[1] Zasada swobody zawierania małżeństwa została zawarta w wielu doniosłych dokumentach o randze międzynarodowej, do których należy:

• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka,

• Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych,

• Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
  

Akty te reprezentują nadrzędny system wartości i zasad, który odgrywa ogromną role przy posługiwaniu się klauzulą porządku publicznego.

Możność zawarcia małżeństwa obejmuje wszystkie materialne wymogi ważności małżeństwa. Możność ta oceniana jest oddzielnie dla każdego z nupturientów według prawa ojczystego.

WYMOGI STAWIANE CUDZOZIEMCOM PRZEZ PRAWO POLSKIE

Cudzoziemiec pragnący zawrzeć związek małżeński w Polsce, musi spełnić wymagania przewidziane dla wszystkich nupturientów przez art. 54-55 ustawy z dnia 29 września 1986^[2] roku Prawo o aktach stanu cywilnego oraz dodatkowo, wymaganiom szczególnym stawianym w takich sytuacjach cudzoziemcom przez art. 56 ustawy.

DOKUMENTY WYMAGANE OD NUPTURIENTÓW W URZĘDZIE STANU CYWILNEGO NIEZALEŻNIE OD OBYWATELSTWA

Zgodnie z art. 54 ust 1 p.a.s.c., osoba zamierzająca zawrzeć małżeństwo zobowiązana jest:

• przedstawić dokument stwierdzający tożsamość oraz złożyć odpis skrócony aktu urodzenia, a dodatkowo, jeśli osoba ta pozostawała poprzednio w związku małżeńskim dowód ustania lub unieważnienia poprzedniego małżeństwa,

• złożyć pisemne zapewnienie, że nie wie o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa,

• złożyć zezwolenie na zawarcie małżeństwa, jeżeli tego wymagają przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jedynie sąd może zwolnić osobę zamierzającą zawrzeć małżeństwo od obowiązku złożenia lub przedstawienia dokumentu wymaganego przez art. 54 ust 1 p.a.s.c., i to wyłącznie wówczas, gdy otrzymanie takiego dokumentu napotyka na trudne do przezwyciężenia przeszkody.

DODATKOWE DOKUMENTY WYMAGANE W URZĘDZIE STANU CYWILNEGO OD CUDZOZIEMCÓW ZAWIERAJĄCYCH ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI

Wymogi szczególne, stawiane osobom nie posiadającym obywatelstwa polskiego, które pragną zawrzeć małżeństwo w naszym kraju, wynikają z art. 56 p.a.s.c.

Art. 56 p.a.s.c. nakłada na cudzoziemca, który chce zawrzeć małżeństwo w Polsce, obowiązek złożenia kierownikowi usc dokumentu stwierdzającego, że zgodnie z właściwym prawem może o­n zawrzeć małżeństwo. Prawo właściwe dla oceny możności zawarcia małżeństwa wskazuje art. 14 ustawy z dnia 12 listopada 1965r. Prawo prywatne międzynarodowe. Przepis ten stanowi, że o możności zawarcia małżeństwa rozstrzyga w stosunku do każdej ze stron jej prawo ojczyste. Przy poszukiwaniu prawa właściwego posłużyć się więc należy łącznikiem obywatelstwa (lex patriae), przy czym o tym, czy dana osoba jest obywatelem określonego kraju, decyduje prawo wewnętrzne tego kraju. Prawo ojczyste danej osoby (a wiec prawo kraju, którego jest o­na obywatelem), jest więc decydujące dla oceny możności zawarcia przez nią małżeństwa.

Jeśli chodzi o obywatela polskiego, jego zdolność do zawarcia związku małżeńskiego oceniać należy zawsze przez pryzmat prawa polskiego. Możność zawarcia małżeństwa przez cudzoziemca, który ma obywatelstwo dwóch lub więcej państw obcych (obywatelstwo podwójne lub wielorakie), ocenia się na podstawie prawa tego państwa, z którym jest o­n najściślej związany. Apatryda (bezpaństwowiec) oraz osoba, której obywatelstwa ustalić nie można, jeśli mieszka za granicą, składa zaświadczenie o możności zawarcia małżeństwa, wydane przez władze państwa zamieszkania, zaś jeżeli mieszka w Polsce, nie ma miejsca zamieszkania w żadnym państwie lub jego miejsca zamieszkania ustalić się nie da, stosuje się prawo polskie.

Prawna możność zawarcia małżeństwa oznacza przesłanki, od których zależy ważne zawarcie małżeństwa. Oceniając możność zawarcia małżeństwa przez cudzoziemca, należy uwzględnić przeszkody przewidziane w jego prawie ojczystym. Można je podzielić na 3 grupy: przeszkody identyczne z przewidzianymi w prawie polskim (ustanawia je k.r. i o.), przeszkody nieznane prawu polskiemu oraz przeszkody nieznane prawu polskiemu i sprzeczne z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego (np. zakaz zawierania małżeństw z powodu różnic wyznaniowych).

Ustawodawstwa niektórych państw obcych wymagają dla uznawalności małżeństw zawieranych przez swoich obywateli poza granicami tych państw (a więc np. w Polsce), uzyskania przez taką osobę specjalnego zezwolenia, wydanego przez władze kraju ojczystego cudzoziemca. Zezwolenia takie wydają np. władze Libii, Syrii czy Kuwejtu. Zawarcie małżeństwa bez zachowania tego wymogu, powoduje zazwyczaj jego nieważność w kraju ojczystym cudzoziemca. Ryzyko odmowy uznania takiego małżeństwa i konsekwencji z tego wynikłych poza granicami państwa, w którym zostało o­no zawarte, ponoszą sami nupturienci.

W zakresie formy zwarcia małżeństwa przez cudzoziemca w polskim USC, zastosowanie znajduje art. 15 § 1 p.p.m., zgodnie z którym, właściwe jest tutaj prawo państwa, w którym małżeństwo jest zawierane, a wiec prawo polskie.

MAŁŻEŃSTWA KONSULARNE

Małżeństwa zawierane w formie przewidzianej przez prawo państwa, w imieniu którego działa przedstawiciel dyplomatyczny lub konsularny. Zawarcie takiego małżeństwa jest dopuszczalne, gdy: żaden z nupturientów nie jest obywatelem państwa, na terenie którego małżeństwo ma być zawarte, chociaż jeden z potencjalnych małżonków jest obywatelem państwa w konsulacie którego małżeństwa ma być zawarte, placówka posiada uprawnienia przyznane przez prawo państwa wysyłającego. Zgodnie z ustawą o funkcjach konsulów RP^[3] konsul jest osobą uprawnioną do przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński od nupturientów.

STOSUNKI MAJĄTKOWE

Stosunki majątkowe między małżonkami podlegają ich każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu (art. 17§ 1 ustawy prawo prywatne międzynarodowe). W sytuacji, gdy brak jest wspólnego prawa ojczystego małżonków to prawem właściwym jest prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania, a gdy małżonkowie nie mają miejsca zamieszkania w tym samym państwie, właściwe jest prawo polskie.

Każdoczesne wspólne prawo ojczyste stron rozstrzyga także o dopuszczalności zawarcia, zmiany lub rozwiązania majątkowej umowy małżeńskiej. Jednakże stosunki majątkowe wynikające z majątkowej umowy małżeńskiej podlegają wspólnemu prawu ojczystemu stron z chwili jej zawarcia. W sytuacji, gdy brak jest wspólnego prawa ojczystego małżonków, to prawem właściwym jest prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania, a gdy małżonkowie nie mają miejsca zamieszkania w tym samym państwie, właściwe jest prawo polskie.

ROZWÓD

Rozwód w rozumieniu przepisów K.r.o oznacza konstytutywne orzeczenie sądowe powodujące rozwiązanie małżeństwa. Statut rozwodowy określa rodzaje zdarzeń powodujących rozwiązanie małżeństwa. Polskie prawo prywatne międzynarodowe (art. 18) przewiduje, że prawem właściwym dla rozwodu jest wspólne prawo ojczyste małżonków z chwili wystąpienia z żądaniem rozwodu. Jeżeli małżonkowie nie mają takiego wspólnego prawa ojczystego, to właściwe jest prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania. Jeżeli by się okazało, że małżonkowie nie mają również miejsca zamieszkania w tym samym państwie, to właściwe będzie prawo polskie. Kwestie procesowe w zakresie rozwodu podlegają właściwości legis fori processualis.

SEPARACJA

Polskie prawo prywatne międzynarodowe (art. 18) przewiduje, że dla separacji właściwe jest wspólne prawo ojczyste małżonków z chwili wystąpienia z żądaniem rozwodu. Jeżeli małżonkowie nie mają takiego wspólnego prawa ojczystego, to właściwe jest prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania. Jeżeli by się okazało, że małżonkowie nie mają również miejsca zamieszkania w tym samym państwie, to właściwe będzie prawo polskie.

ALIMENTY

W prawie polskim brak jest odrębnej regulacji dotyczącej właściwości prawa w odniesieniu zobowiązań alimentacyjnych w stosunkach między małżonkami, dlatego też stosuje się posiłkowo normy regulujące stosunki majątkowe między małżonkami. Obowiązek alimentacyjny między małżonkami w czasie trwania małżeństwa podlega statutowi majątkowemu miedzy małżonkami.

Jeżeli z roszczeniem alimentacyjnym występuje jeden z małżonków w czasie trwania małżeństwa, to wówczas właściwe będzie każdoczesne wspólne prawo ojczyste małżonków. W sytuacji, gdy brak jest wspólnego prawa ojczystego małżonków prawem właściwym jest prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania, a gdy małżonkowie nie mają miejsca zamieszkania w tym samym państwie, właściwe jest prawo polskie. Roszczenia alimentacyjne w stosunkach między małżonkami rozwiedzionymi podlegają prawu, które było właściwe dla orzekania rozwodu.

BIBLIOGRAFIA:

1. Prawo prywatne międzynarodowe / Maksymilian Pazdan. Warszawa : PWN, 1996.

2. Prawo prywatne międzynarodowe / Jacek Gołaczyński. Warszawa : C. H. Beck, 2003.

3. Problemy kolizyjne prawa małżeńskiego/ J. Balicki: Warszawa 1959

4. http://www.sn.pl/