Rodowód instytucji przedstawiciela społecznego

Instytucję przedstawiciela społecznego wprowadził do postępowania karnego k.p.k. z 1969 r. Co legło u podstaw jej wprowadzenia do ustawy karnej procesowej ? Jakie wzorce ?

Przedstawiciel organizacji społecznej był znany wcześniej ustawodawstwom innych państw socjalistycznych, ale występował on tam w zupełnie innym charakterze. Można powiedzieć, iż pierwowzorami dla przedstawiciela społecznego jako absolutnego novum w naszej procedurze karnej były instytucje oskarżyciela społecznego i obrońcy społecznego wprowadzone do ustaw karnych procesowych państw socjalistycznych, a konkretnie do procedur : najpierw radzieckiej, potem wschodnioniemieckiej, czeskiej i bułgarskiej. Wpływ  podstawowych instytucji procesowych ZSRR na odpowiedniki w innych państwach wynikał z jednorodności ustrojów społeczno-politycznych po drugiej wojnie światowej.

Sama koncepcja instytucji oskarżyciela i obrońcy społecznego zrodziła się w Rosji Radzieckiej po zwycięstwie Rewolucji Październikowej, kiedy to zaczęto realizować w praktyce koncepcje W. I. Lenina o zdruzgotaniu aparatu burżuazyjnego w tym sądownictwa, a czego wynikiem było zlikwidowanie carskiej prokuratury i adwokatury. Już dekretem o sądzie z 24 listopada 1917 r. przewidywano, że każdy obywatel który nie był pozbawiony praw publicznych, a był obecny w trakcie rozprawy w sądzie,  mógł się podjąć roli oskarżyciela lub obrońcy. Jest to więc czasowo rzecz biorąc początek i pierwsza forma udziału oskarżyciela i obrońcy społecznego /obszczestwiennyj  obwiniatiel i obszczestwiennyj zaszczitnik/ w postępowaniu sądowym w sprawach karnych. Konkretyzacją przepisów o udziale oskarżyciela i obrońcy społecznego po okresie kultu jednostki były później podstawy sądowego postępowania karnego ZSRR z 1958 r. i k.p.k. RFSRR  z 1960 r., które te instytucje traktowały jako formy udziału społeczeństwa w wymiarze sprawiedliwości, przy czym zarówno obrońca jak i oskarżyciel traktowani byli jako pełnoprawni, niezależni i niezawiśli uczestnicy procesu.

Oskarżyciele i obrońcy społeczni znani byli także ustawodawstwom Bułgarii wg noweli do k.p.k. z 1961 r., Czechosłowacji  wg k.p.k. z 1963 r. i NRD  wg  ustawy k.p.k. z  1968 r.

Przedstawiciel społeczny w kodeksie postępowania karnego z 1969 r.

Rola przedstawiciela organizacji społecznej w projekcie k.p.k. z 1968 r. była uzasadniana w sposób następujący : ,, projekt przewiduje dopuszczenie przedstawiciela społecznego, lecz nie w charakterze strony, można go nazwać quasi-stroną. Koncepcja oskarżyciela i obrońcy społecznego stanowiła gorsze rozwiązanie, byłoby przedwczesne jeszcze przed przeprowadzeniem postępowania sądowego wymagać  deklarowania się organizacji społecznej lub kolektywu pracowniczego występowania w charakterze oskarżyciela lub obrońcy. Mogłoby to hamować  inicjatywę wejścia do procesu, lepiej więc by przedstawiciel społeczny wszedł do niego jako czynnik obiektywny dla dania świadectwa prawdzie lub dla obrony interesu społecznego, jeżeli wina oskarżonego zostanie stwierdzona ’’.

Gdy chodzi o charakter prawny przedstawiciela wg kodeksu z 1969 r. przyjęto ostatecznie, iż jest on rzecznikiem interesu społecznego, choć bardzo ostro spierano się w doktrynie o ustalenie tego charakteru, począwszy od określania przedstawiciela  quasi – stroną, społecznym biegłym, oskarżycielem sui generis nie wykonującym  oskarżenia jako takiego, czy też szczególnym  podmiotem procesu.

Wskazywane w latach sześćdziesiątych w literaturze i projektach ustaw przyczyny powołania przedstawiciela społecznego to: realizacja zasady udziału czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości, zaangażowanie szerszych kręgów społeczeństwa w walkę z przestępczością za pomocą wyrażenia społecznych poglądów na źródło przestępstwa, warunki popełnienia i osobowość oskarżonego, stworzenie pomocnika sądu wyjaśniającego tło społeczne przestępstwa, stworzenie kanału przekazywania obiektywnych informacji o procesie z sali sądowej do społeczeństwa.

Podstawowe różnice w usytuowaniu i roli przedstawiciela społecznego pomiędzy k.p.k. z 1969 r., a  k.p.k.  z 1997 r.

Według k.p.k. z 1969 r. przedstawiciela społecznego mogła zgłosić do postępowania organizacja społeczna, mieszcząca się w wykazie tych organizacji uwzględnionych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości i Obrony Narodowej z dnia 10 grudnia1969 r. /Dz.U. z 1969 r., Nr 37, poz.323/ w sprawie ustalenia wykazu organizacji społecznych, które mogą zgłosić udział swego przedstawiciela w postępowaniu karnym. Zgodnie z §1 tego rozporządzenia organizacjami, które mogły zgłosić udział przedstawiciela w postępowaniu karnym były : związki zawodowe, Liga Kobiet,  Polski Komitet Pomocy Społecznej, Związek Młodzieży Socjalistycznej, Związek Młodzieży Wiejskiej, Społeczny Komitet Przeciwalkoholowy, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, Naczelna Organizacja Techniczna, Koła Młodzieży Wojskowej i Organizacja Rodzin Wojskowych.

Obecnie prawo wstępowania do postępowania ma każda organizacja społeczna. W dzisiejszym ustawodawstwie nie ma zapisu podobnego do tego jaki zawierał art. 81§2 d. k.p.k., stanowiącego, iż Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Prokuratorem Generalnym ustali wykaz organizacji, które mogą zgłosić swego przedstawiciela w postępowaniu karnym. Zmiana w tym zakresie dokonała się dopiero ustawą z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy k.p.k. i innych ustaw /Dz.U.z 1995, Nr 89, poz. 443/.

Według k.p.k. z 1969 – organizacja mogła zgłosić przedstawiciela w postępowaniu sądowym do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego w pierwszej instancji, aktualny zapis w k.p.k. z 1997 r. stanowi, iż organizacja może to zrobić do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego.

K.p.k. z 1969 r. stanowił o możliwości wstąpienia przedstawiciela ze względu na obronę interesu społecznego objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochronę mienia społecznego lub praw obywateli. Kodeks z 1997 r. zakłada /art.90§1 k.p.k./, że organizacja może go zgłosić jeżeli zachodzi potrzeba ochrony „interesu społecznego lub ważnego interesu indywidualnego”, objętego statutowymi zadaniami tej organizacji, w szczególności ochrony wolności i praw człowieka. Nie przesądza się tu o czyj interes indywidualny chodzi, oskarżonego czy pokrzywdzonego. Przyjmuje się w doktrynie, że przedstawiciel z założenia nie staje po żadnej ze stron, występując w imieniu zobiektywizowanego interesu społecznego, jednakże istnieją także zdania odrębne,  wedle których przedstawiciel społeczny może wspierać działania określonej strony.

K.p.k. z 1969 r. zawierał art. 83 stanowiący, że jeżeli oskarżony jest żołnierzem, lub funkcjonariuszem służby zorganizowanej na zasadach dyscypliny wojskowej, to wybór delegata dokonuje się  przez kolektyw żołnierski lub pracowników służby i wybór taki zatwierdza dowódca jednostki. Takiego unormowania k.p.k. z 1997 nie zawiera.

W k.p.k. z 1969 r.,  wg art.84 - przedstawiciel organizacji społecznej lub delegat kolektywu, w którym oskarżony pracuje, odbywa służbę lub się uczy, może zgłosić gotowość udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru nad oskarżonym przedstawiając stosownej treści uchwałę organizacji lub kolektywu.  Takiego zapisu także nie ma w obecnie obowiązującym unormowaniu z 1997 r.

Według k.p.k. z 1969 r. do uprawnień przedstawiciela organizacji społecznej należały : uczestniczenie w rozprawie, prawo wypowiedzi i prawo składania wniosków procesowych. Według k.p.k. z 1997  uprawnieniami tymi są : uczestniczenie w rozprawie, wypowiadania się i składania oświadczeń na piśmie.

K.p.k. z 1969 r. zawierał art. 331- wskazujący na dopuszczalność kumulacji ról procesowych przedstawicielka społecznego  i świadka. Obecna ustawa k.p.k. z 1997 r. takiego uregulowania nie posiada.

Istota instytucji na gruncie obowiązującego prawa

Na gruncie polskiej procedury karnej przedstawiciel organizacji społecznej należy do grupy rzeczników interesu społecznego. Nie jest stroną procesową, nie należy też do grupy przedstawicieli stron. Swoje usytuowanie w ustawie procesowej z 1997 r. znajduje w Dziale III. Strony, obrońcy, pełnomocnicy, przedstawiciel społeczny, w Rozdziale 10. - Przedstawiciel społeczny /art.90 – 91/. Przepisy dotyczące przedstawiciela  organizacji społecznej stanowią, co następuje :

Art. 90.

§ 1. W postępowaniu sądowym do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego udział w postępowaniu może zgłosić przedstawiciel organizacji społecznej, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony interesu społecznego lub ważnego interesu indywidualnego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochrony wolności i praw człowieka.

§ 2. W zgłoszeniu organizacja społeczna wskazuje przedstawiciela, który ma reprezentować tę organizację, a przedstawiciel przedkłada sądowi pisemne upoważnienie.

§ 3. Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej, jeżeli leży to w interesie wymiaru sprawiedliwości.

Art. 91.

Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel organizacji społecznej może uczestniczyć w rozprawie, wypowiadać się i składać oświadczenia na piśmie.

Oprócz Rozdziału 10., k.p.k. wskazuje na instytucję przedstawiciela społecznego także w innych przepisach, a mianowicie w art.47§2 /wyłączenie oskarżyciela/ oraz w art.406§1 /porządek zabierania głosu po zamknięciu przewodu sądowego/.

Można zatem przyjąć, iż przedstawiciel społeczny w postępowaniu karnym to wg przepisów obecnego k.p.k. reprezentant organizacji społecznej, który uczestniczy w postępowaniu z uwagi na zachodzącą potrzebę ochrony interesu społecznego lub ważnego interesu indywidualnego, objętego jej zadaniami statutowymi, a zwłaszcza ochrony wolności i praw człowieka.

Zgłoszenie przedstawiciela społecznego do postępowania

Według art. 90§1 k.p.k. organizacja społeczna może zgłosić udział swojego przedstawiciela w sądowym stadium postępowania karnego i winna to uczynić do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego. Udział ten wykluczony jest tam, gdzie sąd orzeka bez rozprawy /tryb nakazowy, posiedzenia przed rozprawą/ oraz w postępowaniu przygotowawczym. Jeżeli wniosek o gotowości udziału  zostanie złożony  w postępowaniu przygotowawczym, powinien być on dołączony do akt sprawy i podlega rozpoznaniu przez sąd po wpłynięciu aktu oskarżenia.

Według art. 90§2 k.p.k. zgłoszenie następuje w formie pisemnej, a w zgłoszeniu organizacja wskazuje przedstawiciela, który ma ją reprezentować, sam przedstawiciel zaś przedkłada sądowi pisemne upoważnienie.

Zgłoszenie ma postać uchwały organu danej organizacji społecznej, której towarzyszy upoważnienie, wystawione wskazanej osobie przez odpowiedni organ zgłaszającej organizacji. Według literatury, akt delegacji musi być zgodny ze statutem delegującej organizacji oraz z jej wewnętrznymi przepisami. Statut organizacji społecznej jest jedną z podstaw oceny prawidłowości wniosku o wstąpienie do postępowania przedstawiciela organizacji społecznej. Ustawa nie przewiduje żadnych ograniczeń co do ilości organizacji społecznych zgłaszających swój udział w postępowaniu, z czego wynika, iż dopuszczalny jest udział wielu przedstawicieli. Inną natomiast kwestią jest przyjęcie jakiegoś klucza wedle którego sąd ustalałby kolejność przedstawicieli w sytuacji, gdyby zgłosiło się ich nazbyt wielu. 

Przesłanki dopuszczenia przedstawiciela organizacji społecznej do postępowania sądowego

Warunkiem podstawowym jest dopuszczenie przedstawiciela przez sąd.

Według art. 90§3 k.p.k. podstawowe kryterium dopuszczenia przez sąd przedstawiciela organizacji społecznej do postępowania to  interes wymiaru sprawiedliwości.

Sąd rozpatrując wniosek o dopuszczenie przedstawiciela bada również pozostałe przesłanki dopuszczenia, czyli potrzebę ochrony interesu społecznego jak i ważnego interesu indywidualnego, poprzez weryfikację - czy ochrona tych interesów jest objęta zadaniami statutowymi organizacji, która przedstawiciela zgłasza.

Według art. 93§1k.p.k. - dopuszczając przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu, sąd wydaje postanowienie. Postanowienie powinno być wydane również, jeżeli sąd nie uwzględnił wniosku o dopuszczenie. Postanowienie to może być wydane na rozprawie, ale jeśli zgłoszenie organizacji społecznej nastąpiło już wcześniej /np. w postępowaniu przygotowawczym/, nic nie stoi na przeszkodzie wydaniu stosownego postanowienia na posiedzeniu poprzedzającym rozprawę wyznaczonym w trybie art. 339 § 3 k.p.k. Odmowa dopuszczenia przedstawiciela społecznego nie podlega zaskarżeniu /art.459 k.p.k./. Dopuszczenie do uczestnictwa może nastąpić także per facta concludenta.

W zakresie warunków dopuszczalności przedstawiciela społecznego do postępowania sądowego znajduje się szereg zagadnień, które nie doczekały się w literaturze wyjaśnienia.

Są to takie kwestie jak : 1/.czy przesłanką dopuszczenia przedstawiciela jest zgodność wyboru jej reprezentanta z procedurą wewnętrzną organizacji, 2/.czy przestrzeganie procedur wewnętrznych jest warunkiem dopuszczenia przedstawiciela, 3/.czy przesłanką dopuszczenia są pozytywne cechy reprezentanta organizacji, 4/.czy przesłanką dopuszczenia jest trwałe powiązanie reprezentanta z organizacją, 5/.czy musi on być jej członkiem, 6/.czy możliwe jest dopuszczenie przedstawiciela organizacji, której dobro zostało naruszone przestępstwem, 7/.jakie działania należy uznać w kontekście art.90§3 k.p.k. za leżące w interesie wymiaru sprawiedliwości, 8/.czy zgłoszenie przedstawiciela społecznego do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego jest terminem prekluzyjnym czy tez instrukcyjnym, 9/.jakie reguły przyjąć przy wielości zgłoszeń przedstawicieli różnych organizacji, w różnym czasie, itd.

Wycofanie, zamiana, odsunięcie przedstawiciela organizacji społecznej z sądowego postępowania karnego

Na powyższe zagadnienia przepisy kodeksu postępowania karnego nie udzielają odpowiedzi.

W oparciu o rozważania doktrynalne należy przyjąć, że organizacja społeczna może wycofać swojego przedstawiciela w każdym czasie, jeżeli uzna, że nie ma interesu, który uzasadniałby występowanie jej reprezentanta. Wydaje się również, że organizacja społeczna może wycofać swojego reprezentanta na każdym etapie postępowania, podobnie rzecz się ma co do zamiany osoby wcześniej działającej na inną, która może zostać wskazana nowym upoważnieniem. Odsunięcie już dopuszczonego przedstawiciela społecznego nie wydaje się możliwe. Brak jest i w tym zakresie stosownych przepisów. W doktrynie wskazuje się na możliwość zmiany decyzji przez sąd w zakresie dopuszczenia przedstawiciela społecznego, gdyby okazało się, że został on dopuszczony z naruszeniem przepisów /zgłoszenie sfałszowane lub organizacja, która go zgłasza nie istnieje/.

Uprawnienia  przedstawiciela organizacji społecznej wg k.p.k. z 1997 r.

Zgodnie z art. 91 k.p.k. - dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel społeczny może uczestniczyć w rozprawie, wypowiadać się i składać oświadczenia na piśmie.

Należy go zatem powiadamiać o odbywających się rozprawach. Uczestnictwo przedstawiciela zachodzić może  zarówno przed sądem I instancji, jak i swój udział przedstawiciel może zgłosić także przed sądami II instancji, przy czym zgłoszenie musi nastąpić przed rozpoczęciem przewodu sądowego. Istnieją spory doktrynalne co do możliwości zgłoszenia uczestnictwa przedstawiciela społecznego dopiero przed sądem II instancji, jednakże rozprawy z jego udziałem w przytaczanych okolicznościach w praktyce się odbywają.

Przedstawiciel społeczny może składać oświadczenia procesowe ustnie do protokołu lub na piśmie. Jego pisemne oświadczenia mogą być potraktowane jako dowód z dokumentu, jeżeli zawierają informacje istotne dla sprawy, np. gdy poszerzają informacje o oskarżonym /tak : Wyrok SN z 23 stycznia 1978 r., Rw 457/77,OSNKW 2-3/1978, poz.30/.

Również ustne oświadczenia przedstawiciela sąd winien mieć na względzie przy orzekaniu.

W wypadku wyłączenia jawności, przedstawiciel społeczny może pozostać na sali jako osoba biorąca udział w postępowaniu w rozumieniu art. 361 § 1 k.p.k., chyba że zachodzi obawa ujawnienia tajemnicy państwowej.

Możliwe jest też przesłuchanie przedstawiciela organizacji społecznej w charakterze świadka, w tym z urzędu, uzyskując w ten sposób dodatkowy dowód w sprawie, brak jest bowiem przepisów o zakazie kumulacji ról procesowych.

Według art. 406 §1 k.p.k. przedstawiciel społeczny może zabierać głos w ramach końcowych przemówień i wówczas przemawia po stronach czynnych, przed obrońcą i oskarżonym.

Składane przez przedstawiciela społecznego sugestie mogą stanowić bodziec dla sądu dla przeprowadzenia stosownych dowodów w sprawie.

W doktrynie przyjmuje się, dopuszczony do udziału przedstawiciel społeczny uprawniony jest zgodnie z art.458 k.p.k. do udziału w rozprawie odwoławczej.

Nie ma on natomiast prawa zaskarżania orzeczeń, nie może składać wniosków dowodowych, nie może zadawać pytań osobom przesłuchiwanym.

Należy wspomnieć, iż udział samej organizacji społecznej w postępowaniu karnym jest nieco szerszy, można bowiem wyodrębnić przynajmniej kilka jej ról ; pokrzywdzonego, poręczyciela społecznego, przedstawiciela społecznego, zawiadamiającego o przestępstwie, czy też podmiotu odpowiedzialnego posiłkowo, działającego na podstawie art.416 k.p.k.

W zakresie uprawnień przedstawiciela społecznego w  rozważaniach doktrynalnych nie podnosi się całego szeregu zagadnień, takich jak choćby : 1/.czy z wykładni literalnej art. 91 k.p.k.  wynika, że udział przedstawiciela ogranicza się do rozprawy, natomiast oświadczenia na piśmie może składać on  już od momentu wniesienia aktu oskarżenia  /rozprawa jest  jednym z elementów  postępowania/,  2/.czy obecnie można określić charakter prawny przedstawiciela społecznego jako rzecznika interesu społecznego, skoro ustawa przyznaje mu uprawnienie do ochrony interesu indywidualnego, 3/.czy przedstawiciel chroniący interesu indywidualnego może być bezstronny i obiektywny, a takie mają być przecież cechy rzecznika interesu społecznego, 4/.czy skoro brak jest ustawowego wymogu opowiedzenia się przez przedstawiciela  po stronie obrony, czy oskarżenia – to czyni to tę instytucję, jak twierdzi np. prof. Kazimierz Marszał - nijaką i fasadową, 5/.czy skoro przepisy obecnego k.p.k. nie zawierają wyraźnego zakazu kumulowania roli przedstawiciela i świadka, a nawet nie zabraniają kumulacji innych ról z wykonywaniem funkcji przedstawiciela społecznego – to czy taka możliwa przecież  w interesie wymiaru sprawiedliwości kumulacja, da się pogodzić z obiektywizmem i bezstronnością przedstawiciela, 6/.czy jeżeli przedstawiciel pozostaje w bliskim stosunku rodzinnym lub osobistym z oskarżonym lub pokrzywdzonym nie powinien być z procesu wyłączony, itd.

Postulaty de lege ferenda części doktryny a także organizacji społecznych w  przedmiocie doposażenia przedstawiciela społecznego w dodatkowe instrumenty

Uwagi te sprowadzają się do konkretnych postulatów. Podnosi się konieczność nadania instytucji przedstawiciela społecznego nowych uprawnień, w tym głównie takich jak :

-możliwość zaskarżania postanowienia o odmowie dopuszczenia przedstawiciela społecznego do postępowania sądowego,

-składanie wniosków dowodowych w trybie art. 9 § 2 w zw. z art.167 k.p.k.,

-doposażenie w prawo inicjatywy dowodowej – jest to koronny postulat, który miałby zmienić obecny kształt art.91 k.p.k. Wydaje się, że takie uprawnienie uczyni przedstawiciela uczestnikiem realnie wpływającym na proces, mógłby on stać się aktywnym jego graczem, a prawo inicjatywy dowodowej  byłoby podstawowym instrumentem obrony przez niego interesu społecznego i ważnego interesu indywidualnego. Batalia w przedmiocie zmiany art.91k.p.k. i poszerzenia zakresu uprawnień przedstawiciela o możliwość tejże inicjatywy  toczyła się w Sejmie RP w 2009 r. Niestety na 50. posiedzeniu Sejmu, we wrześniu 2009 r. odrzucono proponowaną zmianę art.91k.p.k, która wg projektu ustawy o zmianie ustawy k.p.k. i innych ustaw /druk sejmowy nr 1394/ - dopuszczonemu do udziału w postępowaniu sądowym przedstawicielowi społecznemu dawała możliwość składania wniosków dowodowych.

-zastosowanie treści art.90 § 1 k.p.k.  w odniesieniu do postępowania przygotowawczego, ze względu choćby na potrzebę wspierania ofiar przestępstw w tym stadium,

-dopuszczenie przedstawiciela społecznego do udziału przy orzekaniu przez sąd bez rozprawy  /orzekanie na posiedzeniach/,

-traktowanie przedstawiciela jako uczestnika działającego w interesie wymiaru sprawiedliwości – przez sam fakt jego zgłoszenia do postępowania,

-wnoszenie apelacji, w sytuacji gdy przedstawiciel został już do postępowania dopuszczony, jako dalej idący postulat, który mógłby znacząco ożywić tę instytucję.

Autor : Mariusz Marek J. student Wydziału Prawa i Komunikacji Społecznej WSUS Poznań

Literatura

1.S.Waltoś,Przedstawiciel społeczny w nowym kodeksie postępowania karnego, Problemy Praworządności Nr 9, 1969

2.W.Daszkiewicz, Przedstawiciel społeczny w procesie karnym,Warszawa,1978

3. A. Wierciński, Przedstawiciel społeczny w polskim procesie karnym, Poznań,1978

4.W.Daszkiewicz, Glosa, Nowe Prawo, Nr 7-8,1977

5.W.Daszkiewicz, Przedstawiciel społeczny w procesie karnym, Palestra Nr 11,1985

6.S.Waltoś,Proces karny. Zarys systemu,Warszawa,1995

7.W.Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne t. I., Bydgoszcz, 2000

8.P.Hadrych,Warunki dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym, Prokuratura i Prawo Nr 2, 2002

9.K.Papke-Olszauskas,K.Woźniewski,Przedstawiciel społeczny w polskim procesie karnym-wybrane zagadnienia /w:/ Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana prof. Janowi Grajewskiemu, Gdańsk, 2003

10.J.Grajewski,L.Paprzycki,M.Płachta,Kodeks postępowania karnego t. I., Kraków, 2003

11.K.Dudka,Formy udziału organizacji społecznej w procesie karnym, Ius Novum Nr 4, 2007

12.T.Grzegorczyk,Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Wyd.5,Warszawa, 2008

13.K.Marszał,Proces karny. Zagadnienia ogólne, Katowice 2008

Źródła prawa

14.Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks postępowania karnego /Dz. U. Nr 13,poz. 96 z póżn. zm./

15.Ustawa z dnia  6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego /Dz. U. Nr 89, poz.555 z późn.zm./